Στο τέλος του μακρινού πια 1987 οι επιστήμονες προσέθεσαν ένα δευτερόλεπτο στον παγκόσμιο χρόνο. Όχι επειδή το έτος είχε κάποιο σφάλμα, αλλά επειδή η Γη καθυστέρησε ανεπαίσθητα στην περιστροφή της. Τα ατομικά ρολόγια —απολύτως ακριβή— είχαν προχωρήσει πιο γρήγορα από τον πλανήτη που καλούνται να μετρούν.

Ανάμεσα στο 23:59:59 και στο αύριο παρεμβλήθηκε τότε ένα ανοίκειο σημείο: 23:59:60. Ένα δευτερόλεπτο που δεν ανήκει σε καμία ημέρα, που δεν επαναλαμβάνεται, που δεν γράφεται στο ημερολόγιο. Μια τεχνική παρέμβαση σχεδόν αόρατη, η οποία όμως αποκαλύπτει κάτι ουσιαστικό για τη σχέση μας με τον χρόνο.

Το εμβόλιμο αυτό δευτερόλεπτο δεν διορθώνει το ημερολόγιο. Ρυθμίζει τη σύγκρουση δύο χρόνων: του ατομικού, μαθηματικά σταθερού, και του αστρονομικού, που εξαρτάται από την άνιση, αργή, κουρασμένη περιστροφή της Γης. Παλίρροιες, σεισμοί, μετακινήσεις μαζών, ακόμη και η κλιματική μεταβολή επηρεάζουν τη διάρκεια της ημέρας. Ο χρόνος της φύσης δεν υπακούει απόλυτα στους υπολογισμούς μας. Γι’ αυτό και, μια φορά στο τόσο, ο ανθρώπινος χρόνος υποχωρεί. Δεν επιταχύνει τη Γη· περιμένει.

Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι τεχνικό. Είναι υπαρξιακό.Πόσο βαραίνει τη ζωή μας ένα δευτερόλεπτο;

Στη μέτρηση, ελάχιστα. Στην εμπειρία, όμως, μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό. Ένα δευτερόλεπτο αρκεί για να αλλάξει μια απόφαση, να καθυστερήσει μια λέξη, να μετατοπίσει την τροχιά ενός σώματος ή μιας σκέψης. Η ζωή δεν οργανώνεται σε δευτερόλεπτα, αλλά συχνά κρίνεται μέσα σε αυτά.

Σήμερα συζητείται αν αυτές οι διορθώσεις θα συνεχιστούν. Οι σύγχρονες τεχνολογικές υποδομές —δίκτυα, δορυφόροι, συστήματα πλοήγησης— δυσκολεύονται να διαχειριστούν τα εμβόλιμα δευτερόλεπτα. Έτσι, έχει αποφασιστεί ότι μετά τα μέσα της δεκαετίας του 2030 οι διορθώσεις πιθανότατα θα παγώσουν. Ο ανθρώπινος χρόνος θα συνεχίσει να τρέχει, ακόμη κι αν απομακρύνεται αργά από τη Γη. Η απόκλιση θα συσσωρευτεί: όχι αισθητά, όχι άμεσα — αλλά πραγματικά. Ένα μικρό χρέος χρόνου προς τον πλανήτη.

Κι όμως, μπροστά σε ένα ηλιακό ρολόι —όπως εκείνο στον Εθνικό Κήπο— η ιδέα της διόρθωσης μοιάζει περιττή. Η σκιά προχωρά άνισα, εξαρτημένη από το φως, την εποχή, το γεωγραφικό πλάτος. Κανείς δεν παρεμβαίνει για να την ευθυγραμμίσει. Εκεί ο χρόνος δεν μετριέται με ακρίβεια, αλλά με συμμετοχή. Είναι ο χρόνος που ανήκει ήδη στη Γη.

Δεν θυμάμαι το δευτερόλεπτο που περίσσεψε το 1987.
Κι όμως, με παρηγορεί η σκέψη πως κάπου υπήρξε χρόνος που δεν ζητήθηκε.
Ίσως εκεί να βαραίνει περισσότερο η ζωή.