Γράφει ο Ευάγγελος Γ. Σπύρου, Εκδότης ΝΑΙ, στο Ασφαλιστικό ΝΑΙ Οκτωβρίου 2025

Αυτό το άρθρο γράφεται με την ευκαιρία της εθνικής μας εορτής του 1940-41 και στην μνήμη όλων των στρατιωτών, γνωστών και άγνωστων που έπεσαν υπερ Πατρίδας. Το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, μπροστά από το κτίριο της Βουλής των Ελλήνων στην Αθήνα, είναι έργο του γλύπτη Φωκίωνα Ρωκ, στον οποίο ανέθεσε ο καθηγητής Γλυπτικής Κ. Δημητριάδης, που ήταν επιβλέπων για τα καλλιτεχνικά τμήματα του μνημείου, την ανάθεση της ανάγλυφης πλάκας. Ο Γεώργιος Παπανδρέου, υπουργός Παιδείας τότε, όρισε τον Δημητριάδη ως τον πλέον αρμόδιο να αποφασίσει. Οι πληροφορίες που γράφω είναι από την έκδοση του Γενικού Επιτελείου Στρατού «Μνημείο Άγνωστου Στρατιώτη» 7ο Επιτελικό Γραφείο, Τμήμα Στρατιωτικής Επιθεώρησης και τη Βικιπαίδεια.

Πρώτο μνημείο του είδους, αφιερωμένο στους άγνωστους πεσόντες του αγώνα 1821, ίδρυσε ο Δήμος Ερμουπόλεως Σύρου το 1858 (έγινε το 1889). Στις αρχές του 1926 (μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) ο υπουργός Στρατιωτικών Θεόδ. Πάγκαλος αποφάσισε κατασκευή μνημείου. Η προκήρυξη δημοσιεύθηκε στις 28/2/26 με υπογραφή του υφυπουργού Στρατιωτικών Κ. Νίδερ. Στις 9/10/26 ενέκρινε και βράβευσε με α΄ βραβείο μελέτη του αρχιτέκτονα Εμ. Λαζαρίδη με ψευδώνυμο «ΣΚΡΑ». Στις 30/6/28 εγκρίνεται η κατασκευή στον χώρο Παλαιών Ανακτόρων, όπου ο στρατηγός και δικτάτωρ Πάγκαλος σχεδίαζε να στεγάσει το υπουργείο Στρατιωτικών. Όμως μετά από αντιδράσεις και υποδείξεις αρχιτεκτόνων και παραγόντων της πολιτικής ο Ελευθέριος Βενιζέλος τον Ιούλιο του 2021, παρά τις διαφωνίες, αποφασίζει να γίνει εκεί το έργο, στα Παλαιά Ανάκτορα, όπου είχε μεταφέρει τη Βουλή των Ελλήνων. Ο Γλύπτης Λαζαρίδης, που συνεργαζότανε με τον γλύπτη Θωμά Θωμόπουλο, διαφώνησε για το γλυπτό που πρότεινε ο Θ. Θωμόπουλος, «έναν στρατιώτη που πέφτει και τον παραλαμβάνει η Ελλάς», και τον παραμέρισε. Στη συνέχεια, έρχεται νέα πρόταση από τον Φωκίωνα Ρωκ, που αντικατέστησε τον Θωμόπουλο, αυτή του «Οπλίτη εκτάδην κείμενου», που εγκρίθηκε στις 17/12/1930.

Ο Φ. Ρωκ είχε αποφοιτήσει από τη Σχολή Καλών Τεχνών το 1925 (πτυχίο Πλαστικής) και στη συνέχεια φοίτησε στη Σχολή Καλών Τεχνών του Παρισιού και στην Ακαδημία Ζύλιαρ. Είχε επιστρέψει πρόσφατα από τη Γαλλία, δίδασκε Πλαστική και είχε ακόμη τη θέση έφορου της Συλλογής Γλυπτικής της Σχολής Καλών Τεχνών. Ο Φ. Ρωκ είχε γεννηθεί στο Αργοστόλι το 1891 και πέθανε το 1945 στην Αθήνα. Ήταν απόγονος Γάλλου εγκαταστημένου στην Ελλάδα, γιος του Ιωάννη Ρωκ, αξιωματικού του Ελληνικού Στρατού. Ο προπάππους του ήταν πρόξενος της Γαλλίας στην Ελλάδα. Ο Φ. Ρωκ νεότερος σπούδασε στην Αθήνα, πήρε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους, τραυματίστηκε στη μάχη του Δρίσκου και αναφέρει ότι ο Λορέντζος Μαβίλης, ο ποιητής, ξεψύχησε στα χέρια του. Ο Φ. Ρωκ νυμφεύτηκε τη Σοφία, κόρη του Βασ. Μελά, αδελφού του Παύλου Μελά. Όταν γύρισε από Παρίσι, άνοιξε εργαστήρι στους Αέρηδες στην Πλάκα, επί της οδού Διογένους 4, που λειτούργησε ως καλλιτεχνικό στέκι κατά το πρότυπο γαλλικών ατελιέ της Μονμάρτρης, όπου σύχναζαν ο Φ. Ρωκ, ο Παύλος Καλλιγάς, Διοικητής Εθνικής Τράπεζας και εμπνευστής ίδρυσης ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ, οι ποιητές Μιλτιάδης Μαλακάσης, Κώστας Ουρανής κ.ά. Στο ατελιέ σήμερα στεγάζεται μια ταβέρνα.

Το έργο του «Νεκρού οπλίτη» (1932) για το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη είναι εμπνευσμένο από τα αρχαϊκά αγάλματα του Ναού της Αφαίας Αθηνάς στην Αίγινα, που βρίσκονται σήμερα στην Γλυπτοθήκη του Μονάχου. Τα λοιπά καλλιτεχνικά στοιχεία του μνημείου συμπλήρωσε ο καθηγητής Γλυπτικής Κώστας Δημητριάδης. Δημιούργησε και άλλα έργα σε δημόσιους χώρους της Αθήνας, όπως την προτομή Αριστοτέλη Βαλαωρίτη (1926), Γ. Καραϊσκάκη (1937) στο πεδίον του Άρεως, Σατωβριάνδου (1939) κ.ά.

Το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, με συμβολικές αναφορές στην αρχαιότητα των Ελλήνων, είναι έργο σχήματος Π από λαξευμένους πυρόλιθους μεγάλων διαστάσεων. Το γλυπτό βρίσκεται στο βάθος και κεντρικά του όλου έργου. Αριστερά και δεξιά υπάρχουν δύο πλευρικές κλίμακες, ενώ στο κέντρο υπάρχει ένας τάφος σε παραλληλόγραμμο πλαίσιο και ανυψωμένος. Το γλυπτό παριστάνει μια γυμνή ανδρική μορφή ενός νεκρού πολεμιστή ξαπλωμένη σε κάποια έξαρση του εδάφους. Ο νεκρός πολεμιστής στο αριστερό χέρι κρατάει κυκλική ασπίδα, στο κεφάλι φοράει αρχαίο κράνος, με το πρόσωπο γυρισμένο από τα πλάγια να θυμίζει αρχαίο νόμισμα. Η απόδοση του σώματος του νεκρού από τον καλλιτέχνη δίνει την εντύπωση στον θεατή ότι ο Άγνωστος Στρατιώτης αναπαύεται ζωντανός, έτοιμος να σηκωθεί. Αριστερά και δεξιά της παράστασης έχουν χαραχτεί φράσεις από το έργο του Θουκυδίδη: ΜΙΑ ΚΛΙΝΗ ΚΕΝΗ ΦΕΡΕΤΑΙ ΕΣΤΡΩΜΕΝΗ ΤΩΝ ΑΦΑΝΩΝ (από την ταφική τελετή πριν την εκφώνηση επιτάφιου του Περικλή), αριστερά και δεξιά: ΑΝΔΡΩΝ ΕΠΙΦΑΝΩΝ ΠΑΣΑ ΓΗ ΤΑΦΟΣ ΕΙΣ ΑΦΑΝΗ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗ. Στον τοίχο περιβάλλουν πελεκημένοι πυρόλιθοι με χαραγμένα ονόματα τόπων κατά ενότητες, όπου έδωσε πολύνεκρες μάχες ο Ελληνικός Στρατός (Βαλκανικοί Πόλεμοι-Μικρασιατική εκστρατεία-Α΄- Β΄ Παγκόσμιος-Κορέα-Κύπρος-ΑΙΓΑΙΟ-ΙΟΝΙΟ-Μεσόγειος-ΑΤΛΑΝΤΙΚΟΣ).

Τα αποκαλυπτήρια έγιναν στις 25 Μαρτίου 1932. Το φως της ακοίμητης κανδήλας μεταφέρθηκε από την Αγία Λαύρα. Την τιμητική 24ωρη φύλαξη του μνημείου έχει η Προεδρική Φρουρά από τότε ως σήμερα. Να παραθέσω ακόμα και τη σημασία κάποιων λέξεων:

Μνημείον: από το ρήμα μιμνήσκω προς τιμή και αιώνια μνήμη.

Ηρώον: ιερός τόπος μετά μνημείου, αφιερωμένος εις ήρωες ή ήρωα.

Τύμβος: το χώμα που σχηματίζει λόφο στο σημείο ταφής. Π.χ. Τύμβος Μαραθωνομάχων, εξόγκωμα, τύλος = σκληρό εξόγκωμα.

Τάφος: από το ρήμα θήπω = εκπλήττομαι.

Ο αόριστος έθαπον και εξ αυτού τάφος. Τέθηπα σημαίνει θαυμάζω, τάφος ή ταφός = έκπληξη, θαυμασμός. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί συχνά τον όρο τάφος=θαυμασμός. «Τάφος οι ήτορ ίκανεν» = θαυμασμός άδραξε την καρδιά της (Ψ 93) λέει για την Πηνελόπη που δυσπιστεί για τον Οδυσσέα, λίγο πριν τον αναγνωρίσει. Άρα τάφος είναι μνημείο θαυμαζόμενο, που προκαλεί θάμβος (θάμβος - θα-βος - τάφος). Το Μαυσωλείο Αλικαρνασσού είναι ένα μνημείο, τάφος, θάμβος, ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου.

Κλείνοντας, θα παρακαλέσω γονείς και κάπως μεγαλύτερους να εξηγήσουν στα νέα παιδιά την ιστορία του Άγνωστου Στρατιώτη και τα λόγια του ποιητή Κωστή Παλαμά στο ποίημα «Εκατό φωνές»:

«Αλλ’ όμως, τάφοι αγνώριστοι…

Μπροστά σας δεν συντρίβομαι και δεν ανατριχιάζω καθώς την ώρα την πικρή που σκύβω εκεί στην πλάκα αγαπημένου μου νεκρού και φίλου και δικού μου δε νοιώθω από τον φόβο μου τα γόνατα λυμένα, δεν βλέπω πως επλάστηκα για χώμα από το χώμα, και πως με ζώνει το άπειρο που δεν μπορώ να νοιώσω…

Ξέρω πως είμαι άνθρωπος και τι η ζωή στοιχίζει. Κι όταν ο μέγας μας Θεός και της Αθηνάς ο Ήλιος μεσημεριάζει ολοφώτως επάνω από τους τάφους δεν βρίσκω άλλη μια μεριά πιο άγια πιο παρθένα για να χαρώ τον ήλιο μας και για να διαλαλήσω την θεϊκή την δόξα του και της ζωής την δόξα άλλη απ’ τους έρημους αυτούς κι ευλογημένους τάφους».

Ευάγγελος Γ. Σπύρου