Πίσω από τις ετήσιες βραβεύσεις βρίσκεται η επιθυμία ενός εφευρέτη να διαθέσει την περιουσία του σε όσους προσφέρουν το μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα.
Κάθε Οκτώβριο, οι ανακοινώσεις των βραβείων Νόμπελ στρέφουν την προσοχή του κόσμου σε επιστήμονες, συγγραφείς και ανθρώπους που εργάζονται για την ειρήνη. Πίσω από τα ονόματα, τις ανακαλύψεις και τις επίσημες τελετές βρίσκεται μια διαθήκη, γραμμένη πριν από περισσότερο από έναν αιώνα, και ένας άνθρωπος με πολλές, κάποτε αντιφατικές, πλευρές.
Ο Άλφρεντ Μπέρνχαρντ Νόμπελ γεννήθηκε στη Στοκχόλμη στις 21 Οκτωβρίου 1833. Χημικός, εφευρέτης και επιχειρηματίας, έγινε γνωστός κυρίως για τον δυναμίτη, τον οποίο κατοχύρωσε το 1867. Η εφεύρεση επέτρεψε την ασφαλέστερη διαχείριση της εξαιρετικά επικίνδυνης νιτρογλυκερίνης και βρήκε εκτεταμένη εφαρμογή σε εξορύξεις και μεγάλα τεχνικά έργα.
Η επιχειρηματική του δραστηριότητα του εξασφάλισε μεγάλη περιουσία. Τα ενδιαφέροντά του, όμως, απλώνονταν πέρα από τα εργαστήρια και τη βιομηχανία. Μιλούσε πολλές γλώσσες, διάβαζε λογοτεχνία, έγραψε ποιήματα και ένα θεατρικό έργο, ενώ τον απασχολούσαν ο πόλεμος και οι δυνατότητες ειρηνικής συνύπαρξης. Σημαντική επιρροή άσκησε πάνω του η φίλη του, συγγραφέας και ειρηνίστρια Μπέρτα φον Ζούτνερ, με την οποία διατηρούσε μακρόχρονη αλληλογραφία.
Στις 27 Νοεμβρίου 1895, στο Παρίσι, υπέγραψε την τελευταία διαθήκη του. Όριζε ότι το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του θα σχημάτιζε ένα κεφάλαιο, οι τόκοι του οποίου θα χρηματοδοτούσαν ετήσια βραβεία για όσους είχαν προσφέρει «το μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα».
Προέβλεπε πέντε πεδία: Φυσική, Χημεία, Φυσιολογία ή Ιατρική, Λογοτεχνία και Ειρήνη. Ζητούσε, μάλιστα, η εθνικότητα να μην επηρεάζει την επιλογή: το βραβείο έπρεπε να απονέμεται στον αξιότερο, είτε ήταν Σκανδιναβός είτε όχι. Η επιστημονική του περιέργεια, η αγάπη του για τη λογοτεχνία και το ενδιαφέρον του για την ειρήνη συναντήθηκαν έτσι σε έναν κοινό σκοπό.
Ο Νόμπελ πέθανε στις 10 Δεκεμβρίου 1896, στο Σαν Ρέμο της Ιταλίας. Η εφαρμογή της διαθήκης του συνάντησε αντιδράσεις συγγενών και νομικές δυσκολίες. Χρειάστηκαν διαπραγματεύσεις και επίμονη εργασία των εκτελεστών της, ώσπου το 1900 εγκρίθηκαν τα καταστατικά του Ιδρύματος Νόμπελ. Τα πρώτα βραβεία απονεμήθηκαν στις 10 Δεκεμβρίου 1901.
Η ημερομηνία αυτή, επέτειος του θανάτου του, παραμένει η ημέρα της επίσημης απονομής. Οι τελετές γίνονται στη Στοκχόλμη, με εξαίρεση το Νόμπελ Ειρήνης, που απονέμεται στο Όσλο. Για το τελευταίο, ο ίδιος ο Νόμπελ είχε αναθέσει την επιλογή σε επιτροπή διορισμένη από το νορβηγικό Κοινοβούλιο. Οι ανακοινώσεις του Οκτωβρίου, επομένως, προηγούνται της τελετής του Δεκεμβρίου.
Μια ουσιαστική διευκρίνιση αφορά το λεγόμενο «Νόμπελ Οικονομικών». Δεν περιλαμβανόταν στη διαθήκη. Θεσπίστηκε το 1968 από την κεντρική τράπεζα της Σουηδίας και απονεμήθηκε πρώτη φορά το 1969. Η επίσημη ονομασία του είναι «Βραβείο της Τράπεζας της Σουηδίας στις Οικονομικές Επιστήμες στη μνήμη του Άλφρεντ Νόμπελ».
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τις πρώτες απονομές, ο θεσμός εξακολουθεί να δίνει παγκόσμια αναγνώριση σε έργα που διευρύνουν τη γνώση και επηρεάζουν την ανθρώπινη ζωή. Και πίσω από τη λάμψη του μεταλλίου παραμένει ένα απαιτητικό κριτήριο: ποιο είναι το όφελος που αφήνει κάθε σημαντικό επίτευγμα στην ανθρωπότητα;
Βασικές πηγές του άρθρου: Βιογραφικό του Άλφρεντ Νόμπελ και η διαθήκη και η ιστορία της εφαρμογής της.
Alfred Nobel πορτραίτο από τον Emil Österman, 1915
Η διαθήκη που υπέγραψε ο Άλφρεντ Νόμπελ στο Παρίσι στις 27 Νοεμβρίου 1895. Με αυτήν έθεσε τα θεμέλια πέντε βραβείων για την επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ειρήνη, ζητώντας οι δικαιούχοι να επιλέγονται ανεξάρτητα από την εθνικότητά τους. Αναπαραγωγή: Prolineserver / Wikimedia Commons — κοινό κτήμα.
Το μετάλλιο των βραβείων Νόμπελ
