Έχει υποστηριχθεί ότι η ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου συμβάλλει στη μείωση των τιμών και κατ’ επέκταση στη μείωση του πληθωρισμού. Τα μέχρι σήμερα διαθέσιμα εμπειρικά στοιχεία δείχνουν ότι η επιβράδυνση του πληθωρισμού λόγω της ανάπτυξης του ηλεκτρονικού εμπορίου είναι περιορισμένη. Σύμφωνα με το Οικονομικό Δελτίο Μαρτίου 2015 της ΕΚΤ ωστόσο, αυτό το συμπέρασμα περιβάλλεται από σημαντική αβεβαιότητα λόγω περιορισμών στα δεδομένα.

Η δυνητική επίδραση του ηλεκτρονικού εμπορίου στις τιμές και τον πληθωρισμό

Ο όρος “ηλεκτρονικό εμπόριο” (“e-commerce”) κατά κανόνα αφορά την αγορά ή πώληση αγαθών ή υπηρεσιών μέσω ενός ηλεκτρονικού δικτύου, όπως το διαδίκτυο. Οι συναλλαγές μέσω του διαδικτύου έχουν πλέον εξαπλωθεί περισσότερο τόσο στην αγορά λιανικού εμπορίου όσο και στην αγορά μεταξύ επιχειρήσεων.

Η ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου μπορεί να επιφέρει μείωση των τιμών με δύο κυρίως τρόπους. Πρώτον, σε σύγκριση με τους συμβατικούς διαύλους διανομής, το ηλεκτρονικό εμπόριο παρέχει τη δυνατότητα μείωσης του κόστους στις χονδρικές και λιανικές αγορές, όφελος που τόσο οι παραδοσιακές όσο και οι ηλεκτρονικές επιχειρήσεις λιανικού εμπορίου μπορούν να μετακυλίσουν στους πελάτες τους. Δεύτερον, το ηλεκτρονικό εμπόριο μπορεί να είναι αποτελεσματικό στη μείωση των τιμών λόγω του αυξημένου ανταγωνισμού μεταξύ προμηθευτών, καθώς οι πελάτες μπορούν με την άνεσή τους να αναζητήσουν στο διαδίκτυο καλύτερες προσφορές, αναγκάζοντας έτσι τόσο τους παραδοσιακούς όσο και τους ηλεκτρονικούς προμηθευτές να διατηρούν τις τιμές τους χαμηλές. Το δεύτερο αυτό στοιχείο μπορεί να μειώσει τα περιθώρια κέρδους. Αξίζει να σημειωθεί ότι και στις δύο περιπτώσεις μπορεί να επέλθει μείωση των τιμών ακόμη και όταν το μερίδιο αγοράς του ηλεκτρονικού εμπορίου είναι σχετικά χαμηλό.

Η δυνητική επίδραση της αύξησης του ηλεκτρονικού εμπορίου στον πληθωρισμό μπορεί να διατηρηθεί μόνο μέχρις ότου σταθεροποιηθεί η εξάπλωση του ηλεκτρονικού εμπορίου σε όλο το φάσμα των αγορών, διάστημα που μπορεί να είναι μεγάλο. Οι συναλλαγές μέσω διαδικτύου είναι μια νέα τεχνολογία στην οποία οι αγορές πρέπει σταδιακά να προσαρμοστούν.

Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας οι πιέσεις στις τιμές ενδέχεται να μετριαστούν, αλλά οι επιδράσεις αναμένεται να αρχίσουν να μειώνονται μόνον αφότου επιτευχθεί μια νέα ισορροπία.

Η χρήση του ηλεκτρονικού εμπορίου στη ζώνη του ευρώ

Τα δέκα τελευταία χρόνια το μερίδιο των ηλεκτρονικών πωλήσεων προς καταναλωτές και επιχειρήσεις επί του συνολικού κύκλου εργασιών αυξήθηκε στις περισσότερες χώρες της ζώνης του ευρώ, αν και με σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ τους.

Τα μεγαλύτερα ποσοστά ηλεκτρονικών πωλήσεων το 2014 καταγράφηκαν από επιχειρήσεις στις μικρές και ανοιχτές οικονομίες της Ιρλανδίας, του Λουξεμβούργου, της Σλοβακίας και της Φινλανδίας, ενώ ακολουθούν επιχειρήσεις στη Γερμανία, τη Γαλλία, το Βέλγιο και την Ισπανία.

Το μερίδιο των ηλεκτρονικών πωλήσεων το 2014 ήταν ακόμη συγκριτικά χαμηλό στην Ελλάδα, την Κύπρο, την Ιταλία και τη Μάλτα, καθώς και στη Λεττονία και τη Λιθουανία, με ποσοστά κάτω του 10%. Ιδιαίτερα σημαντική άνοδος των ηλεκτρονικών πωλήσεων, από χαμηλά επίπεδα εκκίνησης το 2003, σημειώθηκε στις χώρες που εντάχθηκαν στη ζώνη του ευρώ πιο πρόσφατα (Κύπρος, Σλοβακία, Εσθονία, Λιθουανία και Λεττονία), όπου επεκτάθηκε σημαντικά η κάλυψη του γρήγορου διαδικτύου, καθώς και στην Ισπανία και την Πορτογαλία.

Η περιορισμένη παρουσία του ηλεκτρονικού εμπορίου σε ορισμένες χώρες μπορεί να οφείλεται εν μέρει στο σημαντικά μεγαλύτερο ποσοστό που κατέχουν οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, οι οποίες εν γένει τείνουν να έχουν μικρότερες διαδικτυακές πωλήσεις από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις. Επιπλέον, από την άποψη της πρόσβασης στο διαδίκτυο, ορισμένες χώρες υστερούν έναντι άλλων χωρών της ζώνης του ευρώ στην “πολύ γρήγορη” πρόσβαση στο διαδίκτυο.

Το ποσοστό των ατόμων που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να ενημερωθούν σχετικά με αγαθά και υπηρεσίες ή για να πραγματοποιήσουν διαδικτυακές αγορές αυξήθηκε σημαντικά τα δέκα τελευταία χρόνια. Σε όλες τις χώρες της ζώνης του ευρώ εκτός από την Ιταλία, το ποσοστό ατόμων που αναζητούν πληροφορίες στο διαδίκτυο είχε αυξηθεί κατά 50% μέχρι το 2014. Ταυτόχρονα, το ποσοστό των ατόμων που αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες μέσω του διαδικτύου είχε τουλάχιστον διπλασιαστεί στις περισσότερες χώρες της ζώνης του ευρώ σε σχέση με το 2003.

Ενδείξεις σχετικά με την επίδραση του ηλεκτρονικού εμπορίου στον πληθωρισμό

Υπάρχουν ορισμένες επιφυλάξεις που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όταν εξετάζεται η επίδραση του ηλεκτρονικού εμπορίου στον πληθωρισμό τιμών καταναλωτή. Μία από αυτές σχετίζεται με τη συνεκτίμηση της εξέλιξης των διαδικτυακών τιμών στη διαμόρφωση του ΕνΔΤΚ. Οι στατιστικές υπηρεσίες στην ΕΕ ολοένα και περισσότερο περιλαμβάνουν τις διαδικτυακές τιμές στην κατάρτιση δεικτών τιμών καταναλωτή. Για ορισμένα είδη, όπως οι τιμές ξενοδοχείων και άλλων καταλυμάτων, καθώς και τα αεροπορικά εισιτήρια, η συλλογή και χρήση των τιμών που υπάρχουν στο διαδίκτυο εναλλακτικά ή συμπληρωματικά προς τις τιμές των παραδοσιακών ταξιδιωτικών πρακτορείων ή σημείων πώλησης έχει πλέον καθιερωθεί. Από την άλλη πλευρά, η συνεκτίμηση τιμών προϊόντων της μεταποίησης από τις διάφορες στατιστικές υπηρεσίες παρουσιάζει μεγαλύτερες διαφοροποιήσεις, γεγονός που αντανακλά και τις διαφορετικές καταναλωτικές συνήθειες. Η Eurostat, μαζί με τις εθνικές στατιστικές υπηρεσίες, μελετά ήδη τρόπους ώστε οι εξελίξεις των διαδικτυακών τιμών να αποτυπώνονται καλύτερα, πληρέστερα και πιο εναρμονισμένα στην κατάρτιση του ΕνΔΤΚ.

Όταν μια στατιστική υπηρεσία ενσωματώνει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες του ηλεκτρονικού εμπορίου στον ΕνΔΤΚ, επίδραση τον πληθωρισμό βάσει του ΕνΔΤΚ υπάρχει στο βαθμό που οι τιμές αυτών των προϊόντων και υπηρεσιών αλλάζουν με διαφορετικό ρυθμό από τις τιμές των αγαθών και υπηρεσιών του παραδοσιακού εμπορίου.

Αν οι τιμές αλλάζουν με τον ίδιο ρυθμό και στους δύο τρόπους εμπορίου, η ενσωμάτωση των προϊόντων του ηλεκτρονικού εμπορίου δεν επηρεάζει αισθητά τον πληθωρισμό βάσει του ΕνΔΤΚ. Η αύξηση του όγκου των αγορών μέσω του διαδικτύου και οι διαφορές τιμών μεταξύ ηλεκτρονικών και παραδοσιακών καταστημάτων αντανακλώνται στις προσαρμογές των μεριδίων των αντίστοιχων αγαθών του ΕνΔΤΚ στη συνολική καταναλωτική δαπάνη.

Οι διαθέσιμες ενδείξεις για την ύπαρξη σφάλματος μέτρησης στους δείκτες τιμών καταναλωτή λόγω ελλιπούς ενσωμάτωσης των ηλεκτρονικών πωλήσεων είναι λιγοστές και χωρίς αποδεικτική αξία. Οι Lünnemann και Wintr (2006) αναλύουν ευρύ σύνολο μικροοικονομικών δεδομένων για τις τιμές και διαπιστώνουν ότι οι μεταβολές των τιμών των προϊόντων του ηλεκτρονικού εμπορίου είναι μικρότερες κατά μέσο όρο από τις αντίστοιχες μεταβολές των τιμών που καταγράφονται στον δείκτη τιμών καταναλωτή, γεγονός που θα μπορούσε να αποτελεί ένδειξη πιθανού σφάλματος μέτρησης στον πληθωρισμό βάσει του ΕνΔΤΚ. Αντίθετα, πιο πρόσφατη μελέτη των Gorodnichenko, Sheremirov και Talavera (2014) διαπιστώνει ότι οι μέσες προσαρμογές των τιμών είναι κατά μέσο όρο περίπου ισόποσες στα ηλεκτρονικά καταστήματα και στα παραδοσιακά καταστήματα. Έτσι, το σφάλμα μέτρησης σε έναν δείκτη τιμών λόγω αποκλεισμού των ηλεκτρονικών πωλήσεων αναμένεται να είναι μικρό.

Οι ενδείξεις για την πραγματική επίδραση του ηλεκτρονικού εμπορίου στις μεταβολές των τιμών καταναλωτή είναι επίσης λιγοστές, αλλά μαρτυρούν μικρή επίδραση στον πληθωρισμό. Παλαιότερη μελέτη των Yi και Choi (2005)6 διαπιστώνει ότι ετήσια αύξηση του ποσοστού των ατόμων που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο κατά 1 εκατοστιαία μονάδα οδηγεί σε μείωση του ετήσιου ρυθμού πληθωρισμού της τάξεως του 0,04-0,1 της εκατοστιαίας μονάδας.

Το αποτέλεσμα αυτό συμφωνεί σε γενικές γραμμές με τα πιο πρόσφατα πορίσματα των Lorenzani και Varga (2014)7, οι οποίοι εξετάζοντας την ένταση του ανταγωνισμού τιμών εκτιμούν την επίδραση των ηλεκτρονικών αγορών αγαθών και υπηρεσιών.

Στο πλαίσιο αυτό, προβάλλουν το ποσοστό των ηλεκτρονικών αγορών αγαθών και υπηρεσιών στον τομέα του λιανικού εμπορίου που παρατηρήθηκε το έτος 2010 στα έτη μέχρι το 2015 και εκτιμούν ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε συνολικά να επιβραδύνει την άνοδο των τιμών στον τομέα του λιανικού εμπορίου στην ΕΕ-27 συνολικά κατά 0,1 της εκατοστιαίας μονάδας μεταξύ 2011 και 2015. Τέτοιου είδους εκτιμήσεις περιβάλλονται από σημαντική αβεβαιότητα, μεταξύ άλλων λόγω των περιορισμένων διαθέσιμων δεδομένων του δείγματος και των προαναφερόμενων επιφυλάξεων στην κατάρτιση του δείκτη τιμών καταναλωτή. Ενδείξεις με μεγαλύτερη αποδεικτική αξία διατίθενται για τις ΗΠΑ στο πλαίσιο του “The Billion Prices Project” του MIT, το οποίο παρέχει τακτικά επικαιροποιούμενες στατιστικές για τις τιμές και την εξέλιξή τους τόσο στο ηλεκτρονικό όσο και στο συμβατικό εμπόριο. Τα στοιχεία αυτά υποδηλώνουν ότι δεν υπάρχουν έντονες ή συστηματικές διαφορές μεταξύ των δεικτών τιμών ή του πληθωρισμού τιμών για τα αγαθά του ηλεκτρονικού και του παραδοσιακού εμπορίου στις ΗΠΑ.