Ένα ερώτημα που σχηματίζεται συχνά στη σκέψη όλων, χωρίς αυτονόητη απάντηση,  είναι γιατί οι γονείς ονομάζονται «οι σημαντικοί άλλοι» για τα παιδιά. Οι γονείς ή τα πρόσωπα φροντίδας για ένα παιδί που μεγαλώνει είναι τα πρόσωπα που επηρεάζουν καθοριστικά τόσο την ανάπτυξη του εαυτού όσο και τον τρόπο που το παιδί θα αναπτύξει μελλοντικές συναισθηματικές σχέσεις με πρόσωπα εκτός οικογένειας.
Σύμφωνα με τη θεωρία της προσκόλλησης, η αναζήτηση και διατήρηση της επαφής με σημαντικούς άλλους είναι μια ενδογενής, πρωταρχική κινητήριος αρχή στα ανθρώπινα όντα σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Το βρέφος γεννιέται με την τάση να αναζητήσει μια βασική σχέση προσκόλλησης και ταυτόχρονα την χρειάζεται για να μπορέσει να καλύψει βιολογικές και ψυχικές ανάγκες.


Στα πλαίσια της σχέσης προσκόλλησης και σύμφωνα με τη διαθεσιμότητα στις ανάγκες του, από βρέφος ακόμα το παιδί εγγράφει τις πρώτες εμπειρίες συναισθηματικής σχέσης. Η διαθεσιμότητα (φυσική και ψυχική) από την πλευρά του γονιού ή προσώπου φροντίδας καταγράφεται σε δύο διαστάσεις. Αφενός στην πρόσβαση (φυσική κοντινότητα) του παιδιού σε αυτόν και αφετέρου στην ποιότητα της ανταπόκρισης στις επιθυμίες και ανάγκες που κάθε φορά το παιδί απευθύνει.


Ίσως το νόημα και η αξία των σημαντικών άλλων γίνονται καλύτερα κατανοητά αν σκεφτεί κανείς ότι αποτελούν τους «βασικούς πρωταγωνιστές» στο «θεατρικό έργο» των σχέσεων του παιδιού. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον (σπίτι, γειτονιά, κοινωνία, χώρα, ήπειρος) είναι η «σκηνή» και οι καθημερινή εμπειρία επαφής ανάμεσα στα πρόσωπα φροντίδας και το παιδί διαμορφώνει ένα πρωταρχικό «σενάριο σχέσεων».


Αυτές οι πρώτες εμπειρίες σχέσης με τους γονείς ή πρόσωπα φροντίδας θα δημιουργήσουν συγκεκριμένες προσδοκίες για τον τρόπο που θα εξελιχθούν μελλοντικές συναισθηματικές συνδιαλλαγές καθώς το παιδί αναπτύσσει σημαντικές σχέσεις εκτός οικογένειας.  Επιπλέον, οι πρώτες εμπειρίες σχετίζεσθαι θα γίνουν οι ρυθμιστές μελλοντικών σχέσεων, όταν αυτές θα καλούνται να καλύψουν ανάγκες (κυρίως συναισθηματικές).


Η σχέση με τους φίλους, με τους συνομηλίκους, με τους εκπαιδευτικούς και αργότερα με τα πρόσωπα κύρους και τους συντρόφους θα έχουν την τάση να εμπεριέχουν τα ίδια συστατικά στοιχεία με τις πρώτες εμπειρίες συναισθηματικής επαφής. Καθώς το παιδί μεγαλώνει θα έχει την τάση να δημιουργεί παρόμοια «σενάρια προσκόλλησης» ανάλογα με την προηγούμενη εμπειρία του, όποια μορφή κι αν είχε πάρει, με όσους το όσους το φρόντισαν τα πρώτα χρόνια ζωής, σωματικά και ψυχικά.


Οι γονείς/ πρόσωπα φροντίδας ως σημαντικοί άλλοι γίνονται οι υποδοχείς κάθε πρωταρχικής επικοινωνίας (φυσικής επαφής, επιθυμίας, φόβου, ανάγκης) από την πλευρά του βρέφους, νηπίου, παιδιού. Καθώς ανταποκρίνονται αυθόρμητα σε αυτές τις επικοινωνίες δημιουργούν ένα μοτίβο (καλούπι) σχετίζεσθαι που το παιδί θα ενεργοποιεί κάθε φορά που θα δημιουργεί σημαντικές σχέσεις.
Ένα αξιοσημείωτο στοιχείο είναι ότι οι γονείς ή πρόσωπα φροντίδας είναι φορείς εμπειριών σχετίζεσθαι από τις δικές τους πρώτες σχέσεις με όσους αποτέλεσαν τους σημαντικούς άλλους για εκείνους. Αρκεί κανείς να παρατηρήσει τον εαυτό του ως πρόσωπο φροντίδας για να ανακαλύψει βασικές επιρροές ή τάσεις από τις δικές του πρώτες σημαντικές σχέσεις.


Αυτό σαφώς δεν σημαίνει ότι το σενάριο των πρώτων εμπειριών σχετίζεσθαι επαναλαμβάνεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο στη σχέση γονιού-παιδιού. Δεν πρόκειται για μια εξίσωση σχέσεων, εφόσον μεσολαβεί η διάσταση του χρόνου, η προσωπική εξέλιξη των γονιών ή προσώπων φροντίδας και αναρίθμητες ακόμα επιρροές. Μια σωματική ή ψυχική ασθένεια, θάνατος, απουσία προσώπων φροντίδας ή και κακοποίηση από αυτά επίσης παίζουν ρόλο, με την έννοια ότι η εμπειρία της πρόσβασης και διαθεσιμότητας τους διαμορφώνεται ανάλογα.
Είναι καλός σύμβουλος ωστόσο, τα πρόσωπα φροντίδας σε όποια μορφή κι αν αποκρυσταλλώνονται να μπορούν να προβληματίζονται για τη διαθεσιμότητα τους, να επεξεργάζονται τις δικές τους επιρροές από το δικό τους μεγάλωμα, να διατηρούν ζωντανό έναν εσωτερικό διάλογο για τους τρόπους ανταπόκρισης τους στη σχέση με το παιδί.


Επιπλέον, είναι σημαντικό οι γονείς να μπορούν να αντιλαμβάνονται και τη σχέση μεταξύ τους ως μια σχέση προσκόλλησης. Αυτή αποτελεί μια ακόμη δυναμική κατάσταση επιρροής στην πρώτη εμπειρία σχέσης ανάμεσα σε δύο συντρόφους, που το παιδί καταγράφει ως βίωμα.
Απλά μπορεί να σκεφτεί κανείς ότι οι γονείς ή τα πρόσωπα φροντίδας είναι σημαντικά γιατί συγγράφουν στο παρόν τις αναμνήσεις που στο μέλλον θα παίξουν κυρίαρχο ρόλο στον τρόπο που τα παιδιά τους θα αναπτύξουν σχέσεις.

*Βαρβάρα Σαλαβού, Ψυχολόγος, Ελληνικό Κέντρο για την Ψυχική Υγεία και Θεραπεία του Παιδιού και της Οικογένειας

**Τα θέματα για το παιδί είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας της εφημερίδας «Παιδικός Σταθμός για Γονείς» και των ανθρώπων του νηπιακού κέντρου «Μανταρίνι».

Κάντε click εδώ:  www.psgg.gr  και βρείτε όλα τα θέματα που αφορούν στην υγεία, ψυχολογία, ανάπτυξη, διατροφή, συμβουλευτική των παιδιών.

Νηπιαγωγείο & Βρεφονηπιακό Κέντρο
ΜΑΝΤΑΡΙΝΙ
Λ. Κατσώνη 42 & Μ. Μπότσαρη, 145 61 Κηφισιά
Τηλ.: 210-8012761 Τηλ. & Fax: 210-6233243
Http: www.mantarinikids.com E-mail: [email protected]