Μια οικογενειακή συγκομιδή καρυδιών στην Ιθάκη ξυπνά μνήμες και θυμίζει πόσα μπορούν να μάθουν τα παιδιά συμμετέχοντας στη ζωή του σπιτιού και της γης.
Παρακολουθώ από χρόνια τις αναρτήσεις του Δημήτρη Αρταβάνη, ο οποίος ζει στην Ιθάκη —που δεν αξιώθηκα ακόμη να επισκεφτώ— και ασχολείται, μεταξύ άλλων, με τις αγροτικές δουλειές και αρκετές φορές μιλάμε. Πέρα όμως από αυτές, χαίρομαι να βλέπω την ωραία οικογένειά του, τη γυναίκα του Μαρία και τα τρία παιδιά τους, που μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον το οποίο πολλοί από εμάς τους μεγαλύτερους ζηλεύουμε και πολλά σημερινά παιδιά δεν έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν.
Προχθές στάθηκα σε μια ανάρτησή του και, το ομολογώ, συγκινήθηκα. Έβλεπα τα χεράκια των παιδιών μαυρισμένα από το καθάρισμα των καρυδιών, από την αφαίρεση της πράσινης εξωτερικής φλούδας τους. Για όσους δεν έχουν πιάσει φρεσκομαζεμένα καρύδια, αυτή η φλούδα βάφει τα χέρια και το χρώμα της επιμένει, όσο κι αν τα πλύνεις.
Οι παλιές γυναίκες των χωριών ήξεραν να αξιοποιούν και αυτή την ιδιότητα. Έβραζαν τα καρυδόφλουδα και χρησιμοποιούσαν το νερό για να σκουραίνουν τα μαλλιά τους. Θυμάμαι ακόμη εκείνες τις ζεστές καστανές αποχρώσεις, τη λάμψη και τη μυρωδιά των φρεσκολουσμένων μαλλιών. Μια μικρή γνώση του νοικοκυριού, από τις τόσες που περνούσαν από τη μια γενιά στην άλλη.
Ας επιστρέψουμε όμως στα μαυρισμένα χεράκια των παιδιών. Πολύ θα ήθελα να ήμουν εκεί, να τα έσφιγγα και να τα φιλούσα, γιατί μου θύμισαν τα δικά μου. Στο χωριό είχαμε πολλές καρυδιές, κάποιες εκατόχρονες και βάλε, και από τον καρπό τους εξαρτιόταν σημαντικό μέρος του οικογενειακού εισοδήματος. Από τα μέσα Σεπτεμβρίου ασχολούμασταν με τα καρύδια και κανένας δεν περίσσευε.
Τα χέρια μας έμεναν κατάμαυρα για μεγάλο διάστημα. Της μάνας μου, που πρωτοστατούσε στο μάζεμα και στο καθάρισμα, θαρρούσα τότε πως δεν προλάβαιναν ποτέ να ξεμαυρίσουν. Υπήρχε όμως και κάτι που ακόμη με πικραίνει: η άθλια αντίληψη ότι αυτά τα χέρια δεν ήταν ανεκτά στο σχολείο. Κι εμείς τα τρίβαμε με χλωρίνη, τα γδέρναμε για να ασπρίσουν. Λες και έπρεπε να σβήσουμε από πάνω μας το σημάδι της δουλειάς που βοηθούσε να ζήσει το σπίτι μας.
Συγκινήθηκα λοιπόν βλέποντας τον Σπύρο, τη Χαριτίνη και τη μικρή Ανδριάννα, που μόλις τις προάλλες βαφτίστηκε, με τα χεράκια τους βαμμένα από τα καρύδια. Σκέφτηκα την ικανοποίηση που μπορεί να νιώθει ένα παιδί όταν συμμετέχει, όταν οι γονείς του το αφήνουν να πλησιάσει, να δοκιμάσει και να βοηθήσει όσο μπορεί. Να βλέπει πως και η δική του μικρή συμβολή έχει θέση στη δουλειά της οικογένειας.
Έτσι αρχίζει, εξ απαλών ονύχων, η γνωριμία με την αγροτική οικιακή οικονομία. Με τον καρπό που πρέπει να μαζευτεί στην ώρα του, να καθαριστεί, να στεγνώσει και να φυλαχτεί. Με τον κόπο που προηγείται ώσπου να φτάσει κάτι στο τραπέζι μας. Κι όλα αυτά δίπλα στους γονείς, μέσα στην καθημερινότητα, με την περιέργεια και τη χαρά της συμμετοχής.
Φαντάζομαι πόσα άλλα παιδιά θα χαίρονταν να κάνουν το ίδιο, αν τους δινόταν η ευκαιρία. Το μαύρισμα των χεριών τους θα ήταν το σημάδι μιας εμπειρίας που θα είχαν ζήσει και θα θυμούνταν. Και καθώς για πολλές οικογένειες δεν έχουν περάσει παρά μία ή δύο γενιές από τη ζωή στο χωριό, στα χωράφια και στα περιβόλια, μια τέτοια εμπειρία θα μπορούσε να γίνει και αφορμή για ένα ωραίο μάθημα οικογενειακής και τοπικής ιστορίας. Να μάθουν τα παιδιά τι καλλιεργούσαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες τους, πώς ζούσαν, τι κρατούσαν για το σπίτι και τι πουλούσαν για να τα βγάλουν πέρα.
Δεν είναι δύσκολο να βρεθεί μια αρχή. Φαντασία θέλει, μοιρασμένη σε γονείς και εκπαιδευτικούς, και διάθεση να ανοίξουν στα παιδιά έναν κόσμο που βρίσκεται ακόμη κοντά μας.
Συνέχισα και τις επόμενες ημέρες να παρακολουθώ τη συγκομιδή, το καθάρισμα και την αποθήκευση των καρυδιών της οικογένειας Αρταβάνη. Και το χάρηκα διπλά, γιατί τα παιδιά εξακολουθούσαν να είναι εκεί. Όπως είναι παρόντα όλο τον χρόνο στα χωράφια, στις ελιές και στους κήπους: άλλοτε βοηθώντας σε όσα μπορούν και άλλοτε παρακολουθώντας, μαθαίνοντας δίπλα στους γονείς τους.
Τους στέλνω την αγάπη μου και την ευχή να μεγαλώσουν όμορφα, να γίνουν ακόμη πιο άξια από τους γονείς τους και να τα καμαρώνουμε όλοι. Κι ας μαυρίζουν πότε πότε τα χεράκια τους. Εμείς κάποτε βιαζόμασταν να σβήσουμε αυτά τα σημάδια για να πάμε στο σχολείο. Σήμερα, βλέποντάς τα στα δικά τους χέρια, σκέφτομαι πόσα αξίζει να μάθει το σχολείο από αυτά.
Οι φλούδες των φρέσκων καρυδιών αφήνουν το χρώμα τους στα χέρια. Για τα παιδιά της οικογένειας Αρταβάνη, είναι και το σημάδι της συμμετοχής τους στη συγκομιδή.
Ο Δημήτρης Αρταβάνης με τη Χαριτίνη: ένα καρύδι με την πράσινη φλούδα του κι ένα καθαρισμένο, από την οικογενειακή συγκομιδή στην Ιθάκη.
Η Χαριτίνη στο καθάρισμα των καρυδιών, δίπλα στο δοχείο με τους φρεσκομαζεμένους καρπούς.
