Προχθές ήταν Ψυχοσάββατο. Η ημέρα που οι κοινότητες των ζώντων μνημονεύουν τους κεκοιμημένους, γνωστούς και αγνώστους. Σαν παράδοξη σύμπτωση ή σαν ένα από εκείνα τα παιχνίδια της μνήμης που δεν εξηγούνται, αυτή τη μέρα στη παγκόσμια σφαίρα του e-bay εμφανίστηκαν φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 πατριωτών από τον ναζιστικό στρατό την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο Καισαριανής.

Οι φωτογραφίες αποτελούν πολύτιμα και εύγλωττα ιστορικά τεκμήρια· για ειδικούς λόγους τέτοιες καταγραφές σπανίζουν. Όμως ο τρόπος που είναι τραβηγμένες αναδεικνύει μια άλλη πτυχή της εκτέλεσης, την σχολαστική προετοιμασία της.

Δεν γνωρίζουμε αν ο άνθρωπος που τις τράβηξε επιτελούσε υπηρεσία, αν κατέγραφε κατ’ εντολήν, ή αν το έκανε για δικό του λογαριασμό, σαν ενθύμιο, σαν τεκμήριο ή σανα ιδιωτική μαρτυρία μιας στιγμής βίας γιατί υπάρχουν και αυτές οι νοσηρές περιπτώσεις. Το γεγονός όμως ότι έμειναν τόσα χρόνια αθέατες κάτι δηλώνει· σαν να περίμεναν τον χρόνο τους. Δεν ξέρουμε αν άφησε και άλλες φωτογραφίες, άλλα σημειώματα, κάποια λέξη που να εξηγεί το βλέμμα του πίσω από τον φακό.

Κι όμως, όποια κι αν ήταν η πρόθεσή του, ο φακός διέσωσε κάτι που τον υπερβαίνει και περιγράφει μια ιστορική στιγμή με άλλο τρόπο. Ίσως χωρίς να το γνωρίζει, κατέγραψε όχι απλώς μια εκτέλεση, αλλά το ελάχιστο διάστημα πριν από τη σφαίρα, εκεί όπου ο χρόνος, για τον μελλοθάνατο, αποκτά ασύλληπτη πυκνότητα.

Όσα βιώθηκαν και όσα θα ακολουθούσαν συμπυκνώνονται σε λεπτά, σε δευτερόλεπτα που σβήνονται από έναν πυροβολισμό. Το παρελθόν, παιδικά χρόνια, φυλακές, αγώνες, πρόσωπα αγαπημένα  και το μέλλον που δεν θα υπάρξει συναντιούνται σε μία ανάσα. Κι εκεί, μέσα σε αυτή την πυκνότητα, μένει η στάση.

Σε κάποιες εικόνες διακρίνεται υψωμένη γροθιά. Σε άλλες, σώματα όρθια, ευθύγραμμα, με βλέμμα καθαρό ή σφιγμένο. Κάποιος στέκει με τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Δεν ακούμε τη φωνή τους. Βλέπουμε όμως πώς στέκονται.

Και η στάση, εκείνη τη στιγμή, είναι πράξη ελευθερίας. Δεν μπορούν να επιλέξουν τη ζωή. Μπορούν όμως να επιλέξουν τον τρόπο που θα αντικρίσουν τον θάνατο. Η σφαίρα θα έρθει. Αλλά πριν από αυτήν υπάρχει η πυκνή, σχεδόν ιερή στιγμή της επιλογής. Και εκεί, για ένα απειροελάχιστο κλάσμα χρόνου, ο άνθρωπος παραμένει όρθιος.

Ίσως αυτό είναι τελικά το μεγάλο Ψυχοσάββατο της Καισαριανής. Όχι μόνο η ημέρα της μνήμης, αλλά η επιστροφή εκείνης της στιγμής όπου ο χρόνος πάγωσε και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια στάθηκε απέναντι στον μηχανισμό του θανάτου.

Οι φωτογραφίες πέρασαν από χέρια στρατιωτών, μπήκαν σε άλμπουμ, βγήκαν σε δημοπρασία. Μα αυτό που διασώζουν δεν δημοπρατείται. Δεν κλείνεται σε αρχεία. Δεν γίνεται μουσειακό είδος. Διασώζουν τη μαρτυρία ότι, ακόμη και μέσα από τα εργαλεία της βίας, μπορεί να φανερωθεί κάτι που την υπερβαίνει.

Κι όμως, κάθε τέτοια εικόνα μάς θέτει και ένα ερώτημα: πώς τη βλέπουμε; Ως τεκμήριο; Ως συγκίνηση; Ως σύμβολο; Η απόσταση του χρόνου μπορεί να μετατρέψει τον πόνο σε θέαμα, να τον εξημερώσει μέσα στο κάδρο. Και υπάρχει μια βαθιά ειρωνεία: ο φακός που κατέγραψε τον μηχανισμό του θανάτου διέσωσε, ίσως άθελά του, την τελευταία δημόσια πράξη ελευθερίας εκείνων που οδηγούνταν στην εκτέλεση.

Ανάμεσα στον μηχανισμό και στη στάση, ανάμεσα στη διοικητική πράξη και στο ανθρώπινο πρόσωπο, οι εικόνες αυτές δεν μας αφήνουν άνετους. Δεν επιτρέπουν ούτε εύκολη κατανάλωση ούτε εύκολη αγιοποίηση. Μας καλούν να σταθούμε.

Και ίσως οι νεκροί, επιστρέφοντας ξαφνικά μέσα από το χαρτί και το φως, δεν έρχονται για να μας διχάσουν. Έρχονται για να μας μετρήσουν, να ζυγίσουν τη σιωπή μας και να δικάσουν την στάση μας.