Σήμερα είναι τα γενέθλια του Κωστή Παλαμά. (Πάτρα, 13 Ιανουαρίου 1859 - Αθήνα, 27 Φεβρουαρίου 1943) και κοιτάζοντας γύρω μας, στη γειτονιά μας, στην πόλη, στην Ελλάδα αλλά και στον κόσμο ολόκληρο, αβίαστα μας έρχεται στο νου ένα ποίημά και μας καλεί να στοχαστούμε…  

Γύριζε, μὴ σταθῇς ποτέ, ρίξε μας πέτρα μαύρη,
ὁ ψεύτης εἴδωλο εἶν᾿ ἐδῶ, τὸ προσκυνᾷ ἡ πλεμπάγια,
ἡ Ἀλήθεια τόπο νὰ σταθῇ μιὰ σπιθαμὴ δὲ θ᾿ ἄβρῃ.
Ἀλάργα. Μόρα τῆς ψυχῆς τῆς χώρας τὰ μουράγια.

Ἀπὸ θαμποὺς ντερβίσηδες καὶ στέρφους μανταρίνους
κι ἀπὸ τοὺς χαλκοπράσινους ἡ Πολιτεία πατιέται.
Χαρὰ στοὺς χασομέρηδες! Χαρὰ στοὺς ἀρλεκίνους!
Σκλάβος ξανάσκυψε ὁ ρωμιὸς καὶ δασκαλοκρατιέται.

Δὲν ἔχεις, Ὄλυμπε, θεούς, μηδὲ λεβέντες ἡ Ὄσσα,
ραγιάδες ἔχεις, μάννα γῆ, σκυφτοὺς γιὰ τὸ χαράτσι,
κούφιοι καὶ ὀκνοὶ καταφρονοῦν τὴ θεία τραχιά σου γλώσσα,
τῶν Εὐρωπαίων περιγελᾷ καὶ τῶν ἀρχαίων παλιάτσοι.

Καὶ δημοκόποι Κλέωνες καὶ λογοκόποι Ζωίλοι,
καὶ Μαμμωνᾶδες βάρβαροι, καὶ χαῦνοι λεβαντίνοι·
λύκοι, ὦ κοπάδια, οἱ πιστικοὶ καὶ ψωριασμένοι οἱ σκύλοι
κι οἱ χαροκόποι ἀδιάντροποι καὶ πόρνη ἡ Ρωμιοσύνη!"

Απόσπασμα από τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» (1907).

Στο ποίημα αυτό ο Κωστής Παλαμάς μιλά από θέση απογοήτευσης, αλλά και αμείλικτης διαύγειας. Δεν καταγγέλλει μονάχα μια ιστορική στιγμή· χαρτογραφεί μια διαρκή κατάσταση: την ώρα που το ψέμα λατρεύεται, ενώ η Αλήθεια «μια σπιθαμή δε θ’ άβρει τόπο να σταθεί». Η κοινωνία του ποιήματος είναι ένα λιμάνι («μουράγια») όπου αράζουν μορφές κενής εξουσίας, μιμητές, δημαγωγοί, διαχειριστές λόγου και φόβου.

Ο Παλαμάς στοχεύει κατ’ ευθείαν στην πνευματική παραίτηση: στον «σκυφτό ρωμιό» που μαθαίνει να υπακούει, να διδάσκεται την υποταγή, να χλευάζει την ίδια του τη γλώσσα και την παράδοσή του. Η σκληρότητα της γλώσσας του δεν είναι μίσος· είναι η αγωνία ενός ποιητή που βλέπει την κοινωνία να μετατρέπεται σε θέατρο αρλεκίνων και σε κοπάδι που φοβάται τους λύκους αλλά ακολουθεί τους σκύλους.

Γι’ αυτό και το ποίημα ξεπερνά τα σύνορα της Ελλάδας. Σήμερα, σε έναν κόσμο όπου η δημαγωγία, η προσομοίωση και η περιφρόνηση της σκέψης και του δικαίου γίνονται κανονικότητα, ο Παλαμάς μοιάζει να μιλά για κάθε χώρα που χάνει το ηθικό και πνευματικό της έδαφος. Το ποίημα δεν ζητά παρηγοριά· ζητά εγρήγορση. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο ενοχλητικά ζωντανό.